Bakit Kapampangan?

Sulat Kapampangan aims to serve as an Online Magazine, Journal, Diary of people who trace their roots in the Pampanga Region and other places in the Philippines. History, Culture, Literature, Language, Spirituality, Tourism, Kapampangan Culinary Art, Social Life both as an Art and a Science meaning - Politics. Meyakit na king deng anak magsalitang migit king metung a Amanu lakwas lang mabilis mabyasa keng pamagaral eskwela at karing aliwa pang paralan ning kabyasnan. Ing Amanu nang Siswan ning metung anak yang midukit karing kasangkapan kaylangan nang gamitan king pamanyalita at timawang pamanapse.

Wednesday, November 11, 2009

Masakit Panamdam

http://services.inquirer.net/print/print.php?article_id=20091112-235673

Sunday, November 08, 2009

PASUDECO

PASUDECO - A Learning and Teaching Mall - Ing Tune Conservation

Misan abak ketang panaun ding mumunang banwa ning 2000 ikit keng mamasuk pa ing PASUDECO. Menik ko karetang matas nang balitang nitang pekamaragul a ilera ning lugal pipamyalungan Matas Pipagaralan ning Kapampangan o Pampanga High School Grounds.

Manyaman ing dimdam kung kabag ning salu ku, pauli ning kanitang tawli keng ikit tayimik ya't alang galo o asuk a mararandam, mayayakit. Neng akakit yang mamasuk anti yang misubli bye kaybat ning dakal a banwang makatmbun pilan sukad gamat laar.

Abasa ku ngeni king misara ne pala at isip-sipan da nung nang gawan king Makasalesayan Pangabyayan Telakaran ning Kapampangan Historic Economic and Industrial Institution.

1. Makasalesayan ya ing PASUDECO - e mu kabud king makatulid nang pamangawang mayumu at nanu pang kayabe nang apapalwal gamit, kasangkapan at pamangan nini, nunge 2. Mekasaup yang bina karing bye ding tau Kapampangan at makapadurut Lalawigan kayabe ne ing Menila. 3. Metung yang mekasikan king panyulung pangabyayan ning Pilipinas ing PASUDECO. 4. Mekasaup ya king Panyatung kabyasanan lakwas na king pamangabyayan at agham, (food industry, economics and sciences including engineering) 5. Dakal lang mekapagaral, mengayari, mitas belwan tau pauli ning PASUDECO.

Dakal pa ing merapat pauli ning PASUDECO. Anya, marayu ku man king lugal ning kanakung kebayitan, bisa ku sang mag-munikala nung makananung pakaban at busten mabye ing ulaga at katutwan merapat at ayambag ning maragul a Industriang dela ning mataba at mapamungang Gabun Tibwan:

Karing Pamilyang makatayid king PASUDECO: Gamitan ya sa pu ini bang lakwas migising, maganaka ing belwan king milabas. Mandatila o e ya sa milalako ing sadya nang lupa nini. Nung gawan yang salamin ing bubungan na, kanaku, balamu ali manayun o likas ini. Makananu yang coconserve neng asme karagul ing gawan a pamagalwang ini? Mekad nung maralumdaum yang bina kilub, ing dapat gawan, pinturan yang makasala king kapadurutnan. Kanita akit da ring dadalo at magpakabyasa ing kilub ning dake nang Museo nining Pamanang PASUDECO.

Masanting ing apaltutu itang minukala ku kanitang samasan la ding matwa at mayamlat tamung istasyun tren. Ganakan ing karetang libutad ding banwang 90 bisni ku't minikala ini king aptas. Dapot king dane ning pamanyagip kareni abe ing at e buburan angang malyari ing karelang tune masalese kabilyan at lupang makadukit king amlat. Ating salamin bubungan o agyang atap ketang panaun a mitalakad ya kaya ing PASUDECO? Buri kung sabyan busten yang matuki ing tune conservation - e lalako ing kaladwa ning metung talakaran.

Munikala ku pu, ing panalili king yerung bubungan nunge ali man tune yeru, pauli ning tibe o nanu pang kasangkanan; ita sanang kawangis nang kawangis itsura ning YERU. Ali taya alilan a itsura ing PASUDECO. Ali ya kaylangan gawan lupang modern o high tech. neng ali naman ita ing katutwan o likas nang itsura ampon kwentu amlat kasalesayan.

Metung pang maulaga nunge man pekamaulaga, nung gawan yang mall ali sana pu shopping mall. Bakit e ya gawan lugal pikwanan belwan at kabyasnan ? Dakal nala deng shopping malls. Neng deni makatayid lang bina king consumerism a masikan sasaup manakap o makapangalingwan king dakal nang dake ning amlat tamu. Masikan sinaup king pangayalwa ning panaun ing consumerism. Dakal milako kabyayan, kapanintunan pauli ra ding metung mu makibanding pipamalenkyan. Masikan mituran ing belwan ampon pamaningat king kalikasan at pamana ning Indung Tibwan pauli ra ding meging panugali king panaun ding shopping, shopping. Merakal ing sukal at basura at plastikan pauli na ning pamanyolu panakitan ding ditak mung tau. Bakit ali taya gawan manalakad ulaga, belwan kesa king kapanyiran king Tibwan ngeni ing matwang talakaran PASUDECO?

Ali ku salungat karing palengki, pipanganan o pidulungan panyalwan, dapot tandanan tala sukat at tukyan ding sadyang gawi at kaugalyan maningat king Indung Tibwan. Mother Nature at ing kekatang Kalinangan. Ali taya paburen mapapangan pati kekatang belwan. Ngana nitang metung aklat, purus nang consume, consume, ing bage tatalakad ala nang makabyasa, ala nang lugal pitipunan ding tau. Lugal nung nula mitalamitam, misabisabi. Lugal piganakan king milabas ban makasaup king bukas. Akakit ta ngeni dakal lang sasakit utak o buntuk. Dakal lang mag-suicide o magbigti. Dakal lang manyamantala. Dakal la ding duwag. Alang lugud sarili at kapara. Wa atin pisamban, dapot king pisamban ali tana balu nung nanu pin ing paramdam ning Ginu kekatamu nung ala tang abe makaramdam kanini. Nung abayan taya ini king pamakiyabutan karing kapara pota karin taya damdaman ing sasabyan ning Dios. Sana ing PASUDECO magi yang makanining lugal. A malyari naman manakitan ba yang misadsad at makatipun pang dakal.

Pangading makasaup ya king pamanyagip ning yatu ing PASUDECO kapamilatan ning pamanyundu nang manuru at magpabyasa karing anak at agyang karing taung atyu na idad. Itang kabyasnan at belwan ali milalako pangatuklu karing bitis tamu king gabun. Kanita asabi tamung: Mete ya dapot king pangamate na lakwas yang mebye't memye . By dying PASUDECO will live and give more. - by Aida D. Tanglao 11/8/09 Makasadya ku pung sumaup pa o mambag pang diwa't munikala ning pamanalakad ning binansagan kung Learning and Teaching Mall PASUDECO.

Tuesday, October 27, 2009

Ligaya Para Kang Korina

Patye akakit meng masaya ing tau lulugud, sasaya ka naman. Kaybat ning melambat a panaun mika kayabe ne i Korina Sanchez. Makayawa ing saya na at lagu.

Sana mika anak lang dakal. At maligaya angang-angang Senador Mar Roxas.

Masayang Aldo kang Korinang pilan nang banwang mamalita kekaming marayu king Tibwan! Makalam a pamiyabe kekayung adwa!

Pa-likas dana kang Ninung dang Noynoy ining Kapampangan ku.

Sunday, October 25, 2009

Katutubung Americanang Kapampangan

Mibayit yang American Indian Filipina, dapot Kapampangan yang meragul at miras ketwan i Malu.

Ali ku kalinguan itang Aldo ning Pangabinyag na Angeles. Maragul ing pamagsadya. Ding kamaganak migatba ding meging pengari na at kakaluguran ilang mepiling tegawan. Maygit la king walu, nung mausta pa ing pamananda ku. Anak ku pa kanita. Anam banwa king lambat pamagaral ing twa ku kang Malu T. Gueco.

Maralas keng pangutang i Malu karing akaka-email talasulat dapot e ke pa miyabutan anga ngeni. Lakwas na patye ababalitan yang ating kapanamdaman karing susulat na, agaganaka ke i Malu. Ngeni abasa ke ing sulat nang pasalamat at papuge king megi nang Talaturu ing Gagalangan Tubud ning Pilipinas Vietnam Laura Quiambao-Del Rosario. Matula kung memasa para kang Malu. Dakal pasalamat at kapasnon ing menakit kung metung pamiganaka at kapasalamatan para king metung a talaturu!

Lwid ka Malu ! Lwid ka Laura !

Mipatune king sulat na ing metung bage agawa ning metung talaturu king bye ning magaral. Metung pagaralan king pamanantabe karing anak malati, ing pamagmasid kareni maragul yang bage keng pamanyulung ning kabyasnan. Aliwa ing atyu king isip ning talaturu yang tutukyan o susulung, ing atiyu king anak yang papansinan at susuglungan belwan at patutwan. Ya pin ini ing sasabyan dang ing pamanuru makaparikil ngan king tuturu.

Puge keka Malu. Puge karing Talaturu!

Ing kekang Dara, ausan mung Atsing Aida.

Saturday, October 24, 2009

Composting At Kanyo

Digdag da ing pamanipun tagantagan at nanu pang malalaso magin pataba king gabun. Ing composting kekatamu katayid ne ning aldoldo bie kanita pa. Pati danum titipunan at titipiran. Ing pipanunyaban abyas kakabit king palaganang pipanwasan pinga at aliwa pang pipanganan. Ding pingan a milako na laman, antimo ring tagantagan o pisimen ibat mengan titipunan. Ding pigan a mibanyo king piunyaban abyas yabe king lulanan tagan at pisimen. Ya pin ini ing kanyo. Ini yang papakan karing babing sesesen. Nung asu o pusa o manuk la ding sese ing laman yang papakan. Ing piunyaban at pipagbanyon pingan apanugtud tanaman o yabe king compost. Kanini matalik lang dakal ding bulati. Dening bulati kakanan da ini lakwas na ing pisimen gule. Ing dinat ding bulati yang maging pataba. Anya nung buri yung mataba ing compost at marakal, parati lang dirinan apangan ding bulati, pati balat sibuyas, pibalatan nanu man prutas o gule at pisimen da reni. Nung ali ing dinat da yang karelang kanan. Mawala kanita o mabawas ing compost.

Ing patabang megawa king compost ali mu pataba ing gamit na at ulaga. Ngening malulunak ya ing gabun yatu, ing compost maging panambak ban mitas ing gabun. Kesa king parakalan ing iyugse maka sangkan accretion o makatambak king dayat malat o karing ilug, ing gabun at kalangian yang tatas at tatambakan ning compost.

Malating bage dapot makasagip king Yatu. Panlutas king dala ning pamanalwa ning panaun o Climate Change.Ngening megi yang batas king San Francisco ing paman-ompost, ali ranako kalyan o kapalyan buntuk ding babawal kanaku. Malino yang maulaga at kaylangan ning Yatu ing sadya tang ugaling matwa, ing pamangompost.http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=/c/a/2009/09/09/BAR419IP8A.DTL

Friday, October 23, 2009

Bayung Batas Pilipinas

http://www.gov.ph/index.php?option=com_content&task=view&id=2001992&Itemid=2

Alagda naneng Pamuntuk GMA ngeni ing batas manalakad katawan lumawe keng pamanalwa ning panaun Pilipinas.

Wednesday, October 21, 2009

Albug, Da Vinci, Machiavelli

Atlung Haiku

Mamilang tamu. Atlu lang haiku, atlung sikanan pantau - Pun Lalawigan Amung Ed Panlilio, Batasan Panlalawigan Kapampangan, Pangulung Gloria Macapagal-Arroyo, oreni ding yampang pakalako pagal:

papatak danum
meyakwa quarring balas-
sepu ding anak

bangka yang papil
gatogato king danum-
mitwag pundutung

adwa lang bangka
maki atlung kabaung-
pupunta babo

Dams are not really dumb and they are powerful. People and countries could use dam to empower and enrich themselves. The link below on the Arno River teaches us a lot of lessons. Leonardo da Vinci's project on it did not succeed because of politics. Some morally valid some not. Da Vinci is said to be thinking of revenue gains for Florence and together with his friend Niccolo Machiavelli they had the agenda of punishing the country's enemy, Pisa, by cutting off its water supply and other resources, uses it gets from the River.

Water is the world's fortune and history. We could change the holy saying on Ash Wednesday to " from water you came from to water you will return." Granting that we agree with Thales' theory of our origin. E tana man abu, 75% tamu danum kalupa ning yatu. Many Christians believe that floods are acts of God. Though non-Christians say that by this belief we attribute negative connotations to a supposed to be loving god. The Leonardo da Vinci and Machiavelli project had errors and miscalculations and da Vinci had too many projects and works in his hands during those times. As of now together with our modification on God's design, Machiavelli and da Vinci's project would just remain as one of history's, " what would have ".

Ikit ke ing maragul na naman ayabling pera quarry ning Lalawigan Kapampangan king Bulan ning Setyembri. Mayakit ya king pampangacapitol.com
Karin Menila ampo Kapampangan, akakit ing marinat a danum a marakal na kurobyus a daralan panibatan ning https://www.google.com/health/ref/Leptospirosis

Nanung magi rang ulaga ding pera quarry o ing pamamuntukan da ding adwang mibabalen Kapuluan Pilipinas, Gloria Macapagal-Arroyo ampo'y Amung Eduardo Tongol Panlilio karing malilyari ngeni?

Nanung ulaga ming kabalen Filipinung atyu marayu ngening magkakasakit la bili ding dakal a kabalen kabangsa?

Ngeni ing akakit a sukat marapat tambing ya pin ing ilako ing danum karing tutuknangan a lugal. Nukarin dalan ing danum a sukat pasipsip, o bomban?

Apatambak nang Amung Pun Lalawigan Amung Ed Panlilio ine? Busten deng mamisaling dakal a balas karing makalbug a lugal Menila at aliwa pang lugal? Bina yang marakal a sikanan ing Provincial Board gagamitan de ini bang salese ing balayan. Ila ding mika-credit aliwa mu ing Gobernador. Apalalam de kaya ing dayat at apatas ing kalangian? Arinan yang dalan at pisingon king kiput ning dalan ning danom, channels?

Mebyasa tana at misalan diwa ketang pagmulan deng pagsisti i Amung keng pamanyaup na karing kasiping balayan Botolan, Zambalis. Asaupan nala kanu, kabang ding kabalen na kukulang la saup.

Pamututan la kanu o busten paten ding pundutung Telabastagan, bang lumapad ing Dalan MacArthur. Ali la kanu pakirandaman ding mag-sangkansangkan mung maninggat at lulugud king Indung Tibwan/Mother Nature.
Kaybat dang pemanapse yan, balu tana ing makalunus a milyari.

Aisip mekad a ing Sikanan a ala kang Amung at lakwas ala karing sisira king mayap a dapat, ya na ing mekibat. Yan albug, sakit, kaybat. Lawen ya ing pamanigaral da king Florence o Tuscany, ketang marakal la pemutut tanaman gubat, lakwas maragul ing dela ning albug. Mag-work la ding watersheds at pundutung mammawas king albug!

Kalambat nang makasabi, malambat tanang mibalan karing batikan gabun/geologist king datang ing albug dapot ala pang gewa. Ing Pilipinas ali ne alus developing country/o third world nung ing pamanyingil buwis yang panalumpakan. Agyang keni Pangulung Amerika/North America, ali ya tambing makatayid ing sales tax karing sasalwan o babayaran, dapot ken Pilipinas tambing na neng abe ning makasabit alaga, (anti ning ikit ku kanita).

Keni marakal man buwis, akakit ming magagamit para karing tau (ing dakal). Karin dakal bangsa ding anak magaral pamantasan sasaupan la at pautangan alang patubu o kaya atin ditak a patubu. Nung malingun la't mayagap ding manungkulan pisabyan dana ini at minyawad pamagaral ban pagsdyan, o mapalyaring gewa rana? Ding manbabatas ginawa lang tumpukan magaral at misadyang munikalang batas bang ing dala rang kawalan bandi at bye tau ding albug mabawas nung ali man asabat.

Ding miyalal talapagobra la. Kekayu pu sana makasaup ya ini http://74.125.155.132/search?q=cache:7XHNcc2YG3IJ:www.geoitalia.org/index.php%3Faction%3Ddownload%26upload_id%3D117+floods+from+arno+river&cd=6&hl=en&ct=clnk&gl=us Nung magkasakit kayu kanini, lakwas yang malino ing pdf na. Papayntun ye pu karing researchers yu keng Arno River Floods. Pota sakali atin lang ayakwa ding inyeru tamu karing Italyanu. Masanting mu naman kumang belwan karing tau Netherlands. Kawangis ning pegaralan mi ding anak kanita Pampanga High School, king paksang Pamakibage king Kalikasan, adaptation to environment.

Mirinan lang kalam lage at lumibut ding politiku para keng tutuking alalan. Pasalamatan king ding tau, makapanagwatan la pang maka-ayli at maki-timan kakwa karing yabut dang pilan basung abyas, sardinas at aliwa pa ding politiku.

Maki-dangalan la ding Filipinu. Atin lang pamanulaga karing likwan ding nunu at bayani. Deng mamye alang apili karela ila ding lalbug na mekad ulaga. Pangeganaga marangal la ding tau kekatamu nung ya pa ing milako yan, limbug tana ngan.